Een sprong naar de vrijheid - januari 1943
Op 6 januari 1943 sprak de zestienjarige Nathan Wijnperle de woorden die zijn leven – en dat van zijn moeder Else – zouden tekenen:
“Mama, ik beloof je, wij gaan niet naar Duitsland.”
Diezelfde ochtend werd Nathan in Amsterdam opgepakt. Uit archiefonderzoek blijkt dat hij rond elf uur ’s ochtends op het Rokin werd gearresteerd, vlak voor de ingang van de V&D, waar hij tekenmaterialen wilde kopen. Nathan zat met zijn ouders ondergedoken, verveelde zich en had zijn moeder na lang aandringen weten te overtuigen even naar buiten te mogen. Verder dan de ingang kwam hij niet. Hij werd daar gegrepen door Abraham Puls, een beruchte jodenjager, en overgebracht naar het bureau van de Grüne Polizei.
Na een vergeefse ontsnappingspoging werd Nathan onder zware druk gedwongen te vertellen waar zijn ouders ondergedoken zaten. Zijn moeder Else werd daarop gearresteerd; zijn vader wist zich te verbergen en wist aan arrestatie te ontkomen.
Na enkele dagen gevangenschap in Amsterdam werden Nathan en Else als strafgevangenen overgebracht naar Kamp Vught. Daar werden zij van elkaar gescheiden. Omdat zij een zogeheten strafkaart hadden, was hun lot ogenschijnlijk bezegeld: deportatie naar Auschwitz.
“Mama, ik beloof je, wij gaan niet naar Duitsland.”
Diezelfde ochtend werd Nathan in Amsterdam opgepakt. Uit archiefonderzoek blijkt dat hij rond elf uur ’s ochtends op het Rokin werd gearresteerd, vlak voor de ingang van de V&D, waar hij tekenmaterialen wilde kopen. Nathan zat met zijn ouders ondergedoken, verveelde zich en had zijn moeder na lang aandringen weten te overtuigen even naar buiten te mogen. Verder dan de ingang kwam hij niet. Hij werd daar gegrepen door Abraham Puls, een beruchte jodenjager, en overgebracht naar het bureau van de Grüne Polizei.
Na een vergeefse ontsnappingspoging werd Nathan onder zware druk gedwongen te vertellen waar zijn ouders ondergedoken zaten. Zijn moeder Else werd daarop gearresteerd; zijn vader wist zich te verbergen en wist aan arrestatie te ontkomen.
Na enkele dagen gevangenschap in Amsterdam werden Nathan en Else als strafgevangenen overgebracht naar Kamp Vught. Daar werden zij van elkaar gescheiden. Omdat zij een zogeheten strafkaart hadden, was hun lot ogenschijnlijk bezegeld: deportatie naar Auschwitz.
De Dam, gezien richting Rokin.
Beeld: BeeldbankWO2.nl
Het transport
Op 28 januari 1943 werden Nathan en Else opgeroepen voor transport, niet wetend dat zij op dezelfde trein zouden worden gezet. Te voet werden zij naar het station gebracht. Daar zag Else haar zoon. Op wonderbaarlijke wijze wist zij zijn aandacht te trekken. Nog wonderbaarlijker was dat Nathan zich bij de vrouwengroep kon voegen: met een zakdoek om zijn hoofd gebonden leek hij een vrouw, waardoor moeder en zoon samen in dezelfde coupé van de stoomtrein richting het oosten terechtkwamen.
Nathan zat bij de deur en wist deze uit het slot te duwen. Een Nederlandse spoorwegwachter, later geïdentificeerd als de heer Jooren, zag dit gebeuren. Hij knikte, rommelde aan het slot terwijl een Duitse bewaker niet oplette, en liet de deur openstaan.
Toen de trein eenmaal reed, viel het Nathan op dat de trein bij elk station vaart minderde en bij het optrekken grote hoeveelheden stoom produceerde. Hij herinnerde zich zijn belofte: “Wij gaan niet naar Duitsland.” Dit was het moment.
Nathan sprong. Zijn moeder aarzelde, maar hij greep haar hand en trok haar met zich mee.
Op 28 januari 1943 maakten zij hier, op deze plek, letterlijk de sprong naar de vrijheid.
Nathan zat bij de deur en wist deze uit het slot te duwen. Een Nederlandse spoorwegwachter, later geïdentificeerd als de heer Jooren, zag dit gebeuren. Hij knikte, rommelde aan het slot terwijl een Duitse bewaker niet oplette, en liet de deur openstaan.
Toen de trein eenmaal reed, viel het Nathan op dat de trein bij elk station vaart minderde en bij het optrekken grote hoeveelheden stoom produceerde. Hij herinnerde zich zijn belofte: “Wij gaan niet naar Duitsland.” Dit was het moment.
Nathan sprong. Zijn moeder aarzelde, maar hij greep haar hand en trok haar met zich mee.
Op 28 januari 1943 maakten zij hier, op deze plek, letterlijk de sprong naar de vrijheid.
Gezicht op het tijdens de oorlog vernielde N.S.-station Dieren-Doesburg te Dieren.
Beeld: Oorlogsbronnen.nl
Hulp en verzet
Na hun ontsnapping werden Nathan en Else opgevangen door leden van het Dierens verzet, die zich over hen ontfermden en daarmee opnieuw hun leven redden. Zij vonden onder meer onderdak bij pastoor Koets, die hen opving toen zij onverwacht voor zijn deur verschenen. Vervolgens werden zij enkele dagen verborgen gehouden bij Toon en Dien Smulders. Dokter Vermeer speelde een cruciale rol bij hun verdere overdracht aan het Limburgs verzet.
Na enkele uiterst spannende dagen bereikten zij veilig de haven van Born in Limburg, waar zij werden herenigd met Nathans vader. Daar doken zij bijna anderhalf jaar onder op het schip van Kees en Lieske Zwaans, eveneens moedige verzetsmensen, tot aan de bevrijding.
Nathan hield zijn belofte. Zij gingen niet naar het oosten.
Na enkele uiterst spannende dagen bereikten zij veilig de haven van Born in Limburg, waar zij werden herenigd met Nathans vader. Daar doken zij bijna anderhalf jaar onder op het schip van Kees en Lieske Zwaans, eveneens moedige verzetsmensen, tot aan de bevrijding.
Nathan hield zijn belofte. Zij gingen niet naar het oosten.
Links Toon en Dien Smulders. / Rechts de originele deur van de pastorie.
Naslagwerk
Op latere leeftijd heeft Nathan het boek geschreven 'Zou ik het willen overdoen?'. In deze autobiografie wordt ook deze periode in zijn leven uitgebreid beschreven. Lees hier meer over zijn geschiedenis en levensloop.
Download PDF (3,8 MB)
